درسنامه آموزشی فرهنگ و هنر کلاس نهم

درس اول: جلد سازی سنتی (زیرلاکی با روش لایه‌های کاغذ)

در گذشته مراحل مختلف تهیه و آماده‌سازی کتاب‌های خطی نتیجه فعالیت گروهی از هنرمندان بود. خوشنویسی، کاغذسازی، صحافی سنتی، جلدسازی یا تجلید، تذهیب، نگارگری و… از جمله هنرهایی هستند که در تهیه و ساخت یک کتاب مورد استفاده قرار می‌گرفته‌اند.

قبل از استفاده از صنعت چاپ متن کتاب‌ها با دست خوشنویسی می‌شد. هنر خوشنویسی از جمله هنرهایی است که تا حدودی با آن آشنایی دارید.

آماده‌سازی جلد دست‌ساز از مهم‌ترین بخش‌های تهیه‌ی یک کتاب بود؛ زیرا علاوه بر زیبایی، صفحات خوشنویسی شده و هنرهای وابسته به آن‌را محافظت می‌کرد. به تصاویر زیر دقت و آنها را با هم مقایسه کنید.

این جلدها با روش‌های متفاوتی تهیه و تزیین شده‌اند. در این درس با یکی از روش‌های تزیین در جلدسازی سنتی آشنا می‌شوید.

جلد روغنی بسازید

برای نگهداری نمونه‌های خوشنویسی خود جلد روغنی با روش لایه‌های کاغذی تهیه کنید. ابتدا کاغذ یا مقواهای باطله (مانند جعبه مقوایی، جعبه‌ی کفش و…)، چسب چوب، لاک الکل، روغن جلا، قلم مو، آبرنگ، قلم‌موی آبرنگ، تخته رنگ (پالت) و ظرف آب را آماده کنید.
کاغذهای خوشنویسی شده را روی هم بچینید. کاغذها یا مقواهایی را که برای ساخت رویه و زیر جلد آماده کرده‌اید در اندازه‌های مناسب (به‌اندازه‌ی کاغذهای خوشنویسی شده) برش دهید.
ابتدا تمام سطح دو لایه از کاغذهای برش خورده را به چسب چوب آغشته کنید و به هم بچسبانید. این لایه‌های به هم چسبیده را با ابزار و وسایل سنگین در دسترس فشار دهید تا هوای میان آنها از بین برود و دو سطح کاملاً به هم بچسبند.
ضخامت جلد، متناسب با تعداد کاغذهایی است که برای کتاب خود در نظر گرفته‌اید. بنابراین اگر به جلد ضخیم برای کارهای خود نیاز دارید می‌توانید چندین لایه به آن اضافه کنید تا به ضخامت لازم برسد.
پس از چسباندن هر لایه‌ی جدید، تمام سطح جلد را بکوبید تا الیاف کاغذها در هم فرو روند. دو بخش رویه و زیر جلد آماده شده را با مقوا یا نوار پارچه‌ای از داخل به هم متصل کنید.
پس از خشک شدن دو قسمت جلد، سطح آنها را به صورت زمینه‌ی مناسبی برای نقاشی زیرلاکی آماده کنید. با دو روش ساده می‌توانید این کار را انجام دهید، سطح جلدها را با قلم‌موی بزرگ یک لایه رنگ پلاستیک بمالید تا صاف شوند. سپس بر روی سطح رنگ شده سمباده بکشید تا نرم شود و پس از آن روی سطح را لاک الکل بزنید. حال می‌توانید نقش‌های دلخواه خود را با گواش نقاشی کنید.
در آخرین مرحله‌ی تهیه‌ی جلد زیرلاکی، پس از کامل شدن نقاشی لایه‌ای لاک روی آن بمالید. پس از خشک شدن لاک یک‌بار دیگر روی سطح قبلی روغن بمالید. هنرمندان سنتی در گذشته برای ساخت این نوع از جلدها یا لایه‌های کاغذ را به هم می‌چسباندند و مقوای ضخیمی تهیه می‌کردند یا از خمیر کاغذ استفاده می‌کردند. مقوایی که با این روش‌ها آماده می‌شد مناسبی برای کار نقاش بود تا نقش‌های دلخواه خود را روی آن اجرا کند.
به این ترتیب، هم زیبایی رنگ‌ها و نقش‌ها بیشتر می‌شد و هم لایه‌ی روغن، محافظ مناسبی برای نقاشی بود.

به نمونه‌هایی از جلدهای زیرلاکی یا روغنی در تصاویر زیر توجه کنید:
جلدهایی که با روش روغنی یا زیرلاکی در ایران تهیه شده است، از زیباترین نمونه‌های آثار هنری جهان است. تزیین جلد کتاب به این روش، در دوره‌ی تیموری و صفوی به اوج خود رسید.

بر روی این جلدها اغلب نقش شکار، پیکار جانوران (گرفته‌گیر)، منظره‌ی طبیعی، گل و بوته و گل و مرغ (گل و بلبل) اجرا شده است.

از زیباترین نمونه‌های جلدهای روغنی یا زیرلاکی آثاری است که برای تجلید قرآن مجید تهیه شده‌اند. در این جلدها نقش شکوفه‌ها و گل‌ها در نهایت زیبایی اجرا شده‌اند به‌گونه‌ای که یادآور توصیف‌های قرآن کریم از بهشت است.

درس دوم: جعبه‌های روغنی (زیرلاکی با روش نوار کاغذ)

قلمدان‌سازی هنری است مرتبط با هنر خوشنویسی که همزمان با رونق کتابت برای نگهداری و حمل‌و‌نقل چند قلم نی، یک دوات (مرکب‌دان) کوچک، قاشقک مخصوص ریختن مرکب در دوات، چاقوی قلم‌تراش، قیچی، قلم‌مو و … پدید آمد.

قلمدان‌های اولیه فولادی و اغلب سنگین بودند. به همین دلیل به مرور، ساخت قلمدان‌های سبک‌تر چوبی و کاغذی متداول شد. قلمدان‌های کاغذی با استفاده از خمیر یا لایه‌های نازک کاغذ و چسب‌های گیاهی ساخته شده‌اند. پس از ساخت قلمدان خام (بوم سفید) که جذابیتی نداشت کار به طراح و نقاش سپرده می‌شد تا با هنر خویش قلمدانی در شأن کاتب بسازد. بنابراین، یکی از مهم‌ترین روش‌هایی که سازندگان قلمدان برای تزیین نمونه‌های چوبی و کاغذی به‌کار بردند، شیوه‌ی مورد استفاده در ساخت و تزیین جلدهای لاکی بود. نمونه‌های تزیین شده این قلمدان‌ها که از دوره‌ی صفوی به‌جا مانده بخش مهمی از هنرهای سنتی ایران را تشکیل می‌دهند.

نمونه‌هایی از قلمدان‌های زیرلاکی را در تصاویر ببینید:

جعبه‌ها و قلمدان‌های کاغذی به دو روش خمیری و لایه‌های کاغذی ساخته می‌شوند. در درس گذشته با روش لایه‌های کاغذی در ساخت جلدهای لاکی آشنا شدید. در این درس با روش خمیری در جعبه‌های روغنی آشنا خواهید شد.

جعبه‌ی روغنی بسازید

ابتدا کاغذ یا مقواهای باطله، چسب چوب، مغار یا دستگاه برش (کاتر)، یک جعبه‌ی پلاستیکی یا مقوای خالی، کاغذ سمباده، روغن جلا، قلم‌مو، آبرنگ، قلم‌موی آبرنگ، تخته رنگ و ظرف آب، آماده کنید.
برای تهیه‌ی لایه‌های کاغذ، ابتدا کاغذهای باطله را به عرض دو سانتی‌متر می‌بریم.
حال نوارهای بریده شده‌ی کاغذی را بر روی سطح جعبه با چسب بچسبانید به‌طوری‌که در هر ردیف، این لایه‌ها برخلاف جهت لایه قبلی باشد (عمودی - افقی). حداقل ده تا پانزده بار این لایه‌ها تکرار شود. پس از خشک شدن جعبه، درِ جعبه را با دستگاه برش، تیغه یا مُغار و با راهنمایی معلم خود جدا کنید. جعبه‌ی ساخته شده را از بدنه‌ی پلاستیکی یا مقوایی آن جدا کنید. حال جعبه‌ی کاغذی شما که به آن پاپیه ماشه نیز می‌گویند، سطح مناسبی برای نقاشی زیرلاکی است. سپس بر روی آن نقش‌های دلخواه خود را با آبرنگ بکشید.
در آخرین مرحله‌ی تهیه‌ی جعبه‌ی زیرلاکی، لایه‌ای روغن روی آن بمالید. پس از خشک شدن، لایه‌ی دیگری از روغن بمالید و صبر کنید تا خشک شود. این کار را آن‌قدر ادامه دهید تا لایه‌ای ضخیم روی نقاشی ایجاد شود.

می‌توانید از نقاشی اشیای زیرلاکی برای کار خود الهام بگیرید. به تصاویر دقت کنید:

درس سوم: اشیای روغنی (زیرلاکی روی چوب)

 این قاب‌های آینه، نمونه‌هایی از اشیایی هستند که به‌صورت روزمره مورد استفاده قرار می‌گرفته‌اند. در ایران از قدیم‌الایام ساخت آینه (سنگ‌ها و فلزهای صیقل داده شده) متداول بوده است. در چند قرن اخیر با رواج آینه‌های شیشه‌ای نمونه‌های زیبایی ساخته شد که نه تنها قابی برای آینه، بلکه درپوشی مناسب برای محافظت از آینه بود. بنابراین، دو سطح رویه و زیر قاب آینه‌ها زمینه‌ای برای هنرنمایی هنرمندان در نقاشی زیرلاکی شد.

علاوه بر قاب آینه، رحل قرآن، گهواره، جعبه جواهر، جعبه‌های ابزار (مجری برای لوازم اصلاح و آرایش سر و صورت، هزار پیشه برای حمل و نقل لوازم چای خوری، ترازو و چند وزنهٔ کوچک برای توزین)، قاب نقاشی و خوشنویسی، خط‌کش، در و پنجره و قاب‌بندی سقف، کمان رزمی و تجملی و …، با استفاده از هنر زیرلاکی تزیین شده است. با توجه به اشیای ذکر شده در می‌یابید که اشیای زیرلاکی مذکور چوبی است. در چند سدهٔ اخیر بهترین نمونه‌های نقاشی سنتی ایران (نگارگری) در آثار زیرلاکی به خصوص نمونه‌های چوبی اجرا شده است. به نمونه‌های تصویر زیر توجه کنید:

اشیای چوبی را زیرلاکی کنید

یک قطعه چوب تهیه کنید. آن را سمباده بزنید تا کاملاً صاف و صیقلی شود. سپس آینه‌ای کوچک تر از قطعه چوب تهیه کنید و روی قطعه چوب بچسبانید. سپس نقش دلخواه خود را روی حاشیه‌های چوبی اجرا کنید.
لایه‌های روغن را با دقت و یک دست، روی نقاشی بمالید تا ارتفاع همه‌ی قسمت‌ها یکسان شود و بگذارید تا خشک شود.
آثار خود را به هم‌کلاسی‌هایتان نشان دهید و در مورد تنوع نمونه‌ها، شباهت‌ها و تفاوت‌های آنها با هم گفت‌وگو کنید.